امروز دوشنبه 15 آذر 1395
ساعت 05:57:02
خانه آرشیو پیوندها جستجو درباره ما ارتباط با ما تبلیغات RSS

صفحه نخست

هنری

گفتگو

فرهنگی

اقتصادی

حوادث

سیاسی

علمی

اجتماعی

ورزشی


یادداشت
چاپ

کد خبر : 30595

تاریخ انتشار : 30/05/1395 - 15:39

نقش‌آمریکایی‌ها در کودتای 28 مرداد درسی برای شرایط امروز

تاریخ ایران، تاریخ پرماجرایی است، در این تاریخ حوادث تلخی نیز وجود دارد که یادآوری آن‌ها ناراحت‌کننده و در عین‌ حال آموزنده است.

نقش‌آمریکایی‌ها در کودتای 28 مرداد درسی برای شرایط امروز

به گزارش خبرنگار جویباران، حافظه تاریخی ملت ایران مملو از وقایع متعددی است که مداخلات خارجی در سرنوشت ملت ایران را به خوبی افشا می‌کند وقایعی که حتی با عذرخواهی و ابراز شرمساری دولت های مداخله کننده هم از اثرات آن بر روح و جان ملت نخواهد کاست. کودتای 28 مرداد سال 1332، در دوازدهمین سال حکومت پهلوی دوم به وقوع پیوست و سبب تثبیت حاکمیت او تا ربع قرن دیگر شد. با این حال، هنوز به صورت گسترده و در سطح عموم به این نکته مهم پرداخته نشده است و بیشتر مردم از آن ناآگاهند. لذا دراین یادداشت به آنچه که دراین کودتا رقم خورد با نگاهی علمی و باتوجه به اسناد موجود بررسی خواهیم کرد.

وضعیت سیاسی ایران در دهه20-30
در فاصله سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰، یعنی دهه اول سلطنت محمدرضا شاه، حدود پانزده بار نخست‌وزیر عوض شد؛ افرادی چون احمد قوام‌السلطنه، علی سهیلی، محمد ساعد، ابراهیم حکیم‌الممالک و عبدالحسین هژیر در این دوران به مقام نخست‌وزیری رسیدند.

از سوی دیگر، با پایان جنگ دوم جهانی جنبش‌های استقلال‌طلب در دنیا رو به گسترش بودند و در ایران نیز نگاه ملی‌گرایانه جایگاه ویژه‌ای در سیاست پیدا می‌‌کرد. در همین شرایط بود که جبهه ملی ایران در سال ۱۳۲۷، با ائتلاف طیف گسترده‌ای از نیروهای سیاسی که شاید تنها در نگاه ملی‌گرایانه خویش مشترک بودند، تأسیس شد. یکی از پایه‌های اصلی این جبهه دکتر محمد مصدق بود.

دکتر مصدق و آیت الله کاشانی، دو عنصر غیروابسته به بیگانه با طرز تفکرهای متفاوت بودند. کاشانی معتقد به مبارزه بر اساس اندیشه اسلامی بود، ولی مصدق با همه مسائل، بدون توجه به معیارهای اسلامی، برخوردی سیاسی داشت. مصدق که با حمایت و همراهی آیت الله کاشانی به نخست وزیری ایران رسیده بود، تا پیش از واقعه سی تیر سال 1331، به توصیه‌ها و دیدگاه‌های ایشان توجه ویژه داشت. 

مصدق پس از این قیام خونین که با رهبری حکیمانه آیت الله کاشانی و فداکاری‌های ملت ایران دوباره به زمامداری رسید، روش دیگری در پیش گرفت. با آن که دولت وی می‌توانست با تشکیل دادگاه، عوامل جنایت کشتار مردم را به کیفر برساند، چنین نکرد. حتی مصدق، سرلشکر وثوق، یکی از سران این توطئه را به سمت معاونت خود برگزید و این، سرمنشأ اختلاف‌های اساسی میان مصدق و آیت الله کاشانی شد.

در روز ۲۵ مرداد با ناکام ماندن کودتای نظامیان، شاه به خارج از کشور فرار کرد. با این رویداد مصدق و اطرافیانش تصور کردند خطر برطرف شده است. یک روز قبل از وقوع کودتای دوم یعنی در ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ آیت‌الله کاشانی ‌در نامه‌ای به مصدق از قطعی بودن کودتایی دیگر خبر داد. اما مصدق با طرح شعار جدایی دین از سیاست، به صراحت از مداخله علما در امور سیاسی اظهار نارضایتی می‌کرد. بدین ترتیب، در دولت وی، محدودیت‌های آیت الله‌کاشانی بیش از پیش شد تا جایی که مطبوعات بی‌شرمانه به او توهین کردند و گروه‌هایی از اراذل و اوباش، به خانه‌اش هجوم بردند. 

نقش سیا در کودتای 28 مرداد
در سايت اسناد امنيت ملي آمريكا سند بسيار مهمي را از كودتاي 28 مرداد 1332 آمريكايي و انگليسي در ايران وجود دارد. اين سند با تلاش فراوان و پيگيري‌هاي قضايي اداره اسناد امنيت ملي مجوز انتشار دريافت كرده و براي اولين بار در 16 آپريل 2000 برابر 28 فروردين 1379 در مقاله‌اي در روزنامه نيويورك تايمز مطرح و اسناد آن در شبكه جهاني اينترنت در معرض ديد جهانيان قرار گرفت. 

اين سند نكات جالب و تازه اي را درباره كودتاي 28 مرداد 1332 برملا مي‌كند كه در مارس 1954 توسط دونالد ويلبر (Donald Wilber) يكي از طراحان اصلي عمليات نوشته شد. آنچه که منتشر شد طرح کودتا که به نام رمز «آژاکس» خوانده شد، پس از انتخاب چرچیل به نخست‌وزیری انگلیس در مهر ۱۳۳۱ تهیه شد و انتخاب آیزنهاور به ریاست جمهوری آمریکا در ماه آبان‌‌ همان سال به پیشبرد این طرح در ایران کمک شایانی کرد.

این طرح مشترک با کمک عواملی در داخل ایران از جمله برادران رشیدیان، ذوالفقاری‌ها و دیگر جریان‌های وابسته به انگلیس و آمریکا که از مرتبطین فعال دربار محمد‌رضا پهلوی بودند به اجرا گذاشته شد. از جمله بازوهای اجرای کودتا و کانون‌های مهم مخالفت و توطئه علیه دولت مصدق، نظامیان بودند که در کانون افسران بازنشسته به رهبری فضل‌الله زاهدی هدایت می‌شدند. اين اسناد نشان مي‌دهد كه پيش از كودتا، فضل الله زاهدي و همكاران نظامي او مبالغ هنگفتي پول (دست كم 50000 دلار) دريافت كرده بودند.

کرمیت روزولت، از سرشناسان سیا و طراحان این کودتا چنین می‌نویسد: «سیا پس از تبادل نظر با انگلیسی‌ها، تصمیم به سرنگون کردن دولت مصدق گرفت؛ زیرا مصدق با ملی‌کردن یک میلیارد دلار دارایی شرکت نفت ایران و انگلیس، خشم و غضب قدرت‌های غرب را برانگیخته بود.» سازمان سیا کوشید موقعیت مصدق را تضعیف کند. آن‌ها با تبلیغ برکناری مصدق و انتخاب ژنرال زاهدی از سوی شاه، گروه‌های آشوب‌گر را برای ایجاد فضای هرج و مرج آمیز در تهران سازمان‌دهی کردند تا شهر تهران از هر نظر آماده اجرای نقشه کودتای 28 مرداد باشد.

روایت تصویری آرشیو امنیت ملی آمریکا از عملیات چهار مرحله‌ای روز 28 مرداد:

مرحله اول: به راه انداختن تظاهراتی گسترده در تهران بین ساعت 6 تا 10:30 صبح - این مرحله چهار گروه از اوباش اجرا می‌کنند.
 



مرحله دوم: ورود نظامیان و عوامل سری در برنامه بین ساعت 10 صبح تا 3 عصر – در این مرحله پلیس، نیروهای ارتش و عوامل اطلاعاتی وارد عمل می‌شوند. در این مرحله سه نقطه هدف وجود داشت. در نقطه اول در میدان ارگ، بین ساعت 12 تا 1:30 اداره تبلیغات، وزارت کشور و وزارت امور خارجه اشغال می‌شود. نقطه دوم میدان بهارستان است. در این منطقه بین ساعت 10 تا 11، دفاتر چند حزب و روزنامه به آتش کشیده شده و تخریب می‌شود. میدان توپخانه سومین هدف است. تالار شهر، تلگراف‌خانه، شهربانی و دژبانی بین ساعت 11:30 تا 15 در این منطقه اشغال می‌شوند.


مرحله سوم: ورود تانک‌ها و تصرف آن‌ها به دست نیروهای حامی شاه بین ساعت 5 صبح تا 2:30 عصر – در این مرحله، سه تیپ ارتش تانک‌های خود را به میدان می‌آورند، تا نیروهای حامی شاه آن‌ها را به تصرف خود درآورند. قرار است 24 دستگاه از تانک‌ها به کنترل عوامل کودتا درآید.


مرحله چهارم: دستیابی به اهداف تعیین‌شده بین ساعت 2 تا 7 عصر – در این مرحله، نیروهای کودتا بین ساعت 2 تا 4 رادیو را به تصرف درمی‌آورند. زاهدی در حالی که کودتاچیان به سمت خانه دکتر مصدق حرکت کرده‌اند، بین ساعت 4 تا 5 به عنوان نخست‌وزیر جدید خطاب به ملت از رادیو ملی نطق می‌کند و نهایتا در ساعت 7 عوامل کودتا خانه مصدق را گرفته و وی را وادار به فرار می‌کنند.


مصدق، کودتا و هشدار آیت اللّه کاشانی
به جرأت می‌توان گفت دکتر مصدق، کوچک‌ترین اقدامی در راه خنثی کردن کودتای 28 مرداد 1332 نکرد. البته درست است که مصدق نیروی کافی برای مقابله نداشت، ولی وی از امکانات محدود خود نیز استفاده نکرد. در فاصله روزهای 25 تا 28 مرداد، همه می‌دانستند که کودتای خونینی در راه است. مصدق هم کاملاً از این مسئله آگاه بود، ولی حتی آماده باش معمولی هم به نیروهای طرفدار خود نداد و ستاد ارتش او نیز کوچک‌ترین مقاومتی در برابر کودتاچیان نشان نداد.

آیت الله‌کاشانی در روز 27 مرداد، نامه‌ای به دکتر محمد مصدق نوشت و در آن، با لحن تلخ و شکوه آمیز، حتمی بودن وقوع کودتا را به دست ژنرال زاهدی مطرح ساخت و با پیشنهاد مذاکره برای مبارزه مشترک، دو تن از یارانش را نزد مصدق فرستاد. کاشانی در نامه خود به مصدق نوشت که: «... حضرت نخست‌وزیر، دکتر مصدق دام اقباله؛ عرض می‌شود اگرچه امکانی برای عرایضم نماند؛ ولی صلاح دین و ملت برای این خادم اسلام، بالا‌تر از احساسات شخصی است و علی‌رغم غرض‌ورزی‌های تبلیغاتی، شما، خودتان بهتر از هرکس می‌دانید که همّ و غمّ، در نگهداری دولت جناب‌عالی است و خودتان به بقای آن مایل نیستید. از تجربیات روی کار آمدن قوام و لج‌بازی‌های اخیر، بر من مسلم است که می‌خواهید، مانند سی‌ام تیرماه، یک بار دیگر ملت را تنها گذاشته و قهرمانانه بروید. ترس مرا در عدم اجرای رفراندوم نشنیدید....»

مصدق که دیگر هیچ‌گونه رابطه‌ای با دوستان نزدیک خود و به‌خصوص آیت‌الله کاشانی نداشت، جوابی بسیار سرد به این شرح به آیت‌الله کاشانی داد: «این‌جانب مستظهر به پشتیبانی ملت ایران هستم والسلام....» مصدق می‌توانست با صدور اعلامیه‌ای مشترک، همان روز، مردم را به مبارزه با کودتا فراخواند و به همه مسئولان نظامی هشدار دهد. بی‌شک، پخش پیام مشترک رادیویی از سوی دو رهبر مذهبی و سیاسی، حتی در صبح روز کودتا کافی بود تا آن نقشه شوم اجرا نشود که از این کار خودداری کرد. بدون شک، این مسئله از نکته‌های سؤال برانگیز تاریخ معاصر ایران شمرده می‌شود که تحلیل‌های بسیاری را به همراه داشته است.

خفقان پس از کودتا
غروب روز 28 مرداد سال 1332، غروب آزادی در ایران بود. کودتاچیان با امکانات مالی بریتانیا و آمریکا و حضور عوامل داخلی مسلط شدند و همه نهادها و مراکز تجمع آزادی‌خواهان به دست اوباش و اشرار به آتش کشیده شد. شاهِ فراری بازگشت و به جای حکومت جمهوری، رژیم استبداد سلطنتی به مدت طولانیِ ربع قرن برقرار گردید.

روز 29 مرداد، رژیم استبداد با اعمال وحشت و ترور در سراسر کشور و سرکوب نهضت و دستگیری آزادی خواهان، نفس‌ها را در سینه حبس کرد. پست‌های مهم مملکتی به دست عوامل کودتا سپرده شد و عوامل اصلی کودتا در ارتش ترفیع درجه گرفتند. مطبوعات زیر سانسور دولت رفت و سازمان پلیس مخفی با عنوان ساواک ایجاد شد. استعمار نیز به وسیله شاه دست نشانده، سلطه خود را در ایران استوار و در 25 سال پس از کودتا، نفت ملی شده ایران را به بهای ارزانی غارت کرد.

روح الله ملکی دانشجوی دکترای روابط بین الملل دانشگاه تهران در گفتگو با خبرنگار ما به نقش آمریکا در کودتای 28مرداد اشاره کرد و گفت: آمریکا به عنوان بازیگر جدید منطقه خاورمیانه با مشارکت انگلیس از بی ثباتی سیاسی در ایران بهره برداری کرد تا با ورود به کشور ایران جایگاه خود را در منطقه تثبیت کند.

وی افزود: آمریکا مغز متفکر کودتای 28 مرداد 32 بود زیرا اسناد منتشر شده وزارت امور خارجه آمریکا به خوبی نشان می‌دهد که آمریکا تا چه اندازه نگران آن بود که کودتا برای سرنگونی دکتر مصدق با ناکامی مواجه شود.

دکتر دیان جانباز مدرس دانشگاه مازندران با بیان این که طراح اصلی کودتا دولت بریتانیا بود خاطرنشان کرد: نقش ایالات¬متحده در کودتا قابل انکار نیست؛ اما این نکته هم که آمریکا به تنهایی طرح کودتا را ریخت و بعد هم به وسیله عوامل سیا دولت مصدق را سرنگون کرد خیلی اغراق آمیز به نظر می رسد، در اینجا باید به این نکته اشاره شود که مهم ترین نقش ایالات متحده در تأمین هزینه عملیات کودتا بود. 

وی افزود: از زمانی که دموکرات ها در آمریکا بر سر کار بودند، سیاست دولت آمریکا همواره بر حل مساله نفت از طریق راه های دیپلماتیک و باقی ماندن ایران در اردوگاه غرب بود و با سیاست دولت انگلیس که همواره اقدام نظامی علیه ایران را تنها راه حل مساله نفت می دانست به شدت مخالف بود.

مدرس دانشگاه مازندران گفت: پس از برگزاری انتخابات در آمریکا "آیزنهاور" از حزب جمهوری خواه در ژانویه 1953 به ریاست جمهوری رسید و به رغم این که دولت جدید، هنوز مصدق را تنها امید غرب در ایران می دانست، اما دولت بریتانیا توانست با استفاده از دسیسه خطر کمونیسم در ایران به دولت جدید آمریکا که بر خلاف دولت گذشته از نفوذ کمونیسم در ایران نگرانی بیشتر داشت، بقبولاند که تنها راه حل مساله نفت، سقوط مصدق است.

سید محمدرضا موسوی پژوهشگر مسائل سیاسی با بیان اینکه در تاریخ کشورمان حوادث تلخ و شیرین زیادی را تجربه کرده‌ایم افزود: تاریخ ایران، تاریخ پرماجرایی است، در این تاریخ حوادث تلخی نیز وجود دارد که یادآوری آن‌ها ناراحت‌کننده و در عین‌ حال آموزنده است.

وی افزود: دکتر مصدق با حسن نیتی که داشت، آمریکایی‌ها را وارد معادلات سیاسی ایران کرد؛ ولی آمریکایی‌ها با کمک انگلیس، بزرگ‌ترین خیانت را نه‌تنها در حق دکتر مصدق بلکه در حق هزاران نفر دیگری نیز که خونشان برای این جنبش ریخته شده بود؛ انجام دادند.

پژوهشگر مسائل سیاسی با عقلانی دانستن موضوع بی‌اعتمادی مردم ایران به آمریکایی‌ها اظهار داشت: متأسفانه برخی تصور می‌کنند که معنای بی‌اعتمادی به آمریکا آرمان‌گرایی، توهم و یا نگاهی غیرمعقول است، در حالی ‌که بدبینی جریانات انقلابی به آمریکایی‌ها عین واقعیت و یک واقع‌گرایی معقول است.

دیدگاه شما در مورد : نقش‌آمریکایی‌ها در کودتای 28 مرداد درسی برای شرایط امروز

نقش‌آمریکایی‌ها در کودتای 28 مرداد درسی برای شرایط امروز

 

  • آخرین اخبار
  • پربیننده ترین ها
RSS
خانه | آرشیو | پیوندها | جستجو | درباره ما | ارتباط با ما | تبلیغات | RSS